به گزارش پایگاه تخصصی مسجد به نقل از خبرگزاری شبستان: امیران و خلفای قاهره و قیروان و فاس در تشویق معماری، نقاشی، موسیقی، شعر و فلسفه با یکدیگر رقابت داشتند، ولی نسخه های خطی که از آن دوران در شمال آفریقا به جاست در کتابخانه هایی که اندک مدتی است دانشمندان مغرب زمین بدان جا راه یافته اند، نهان مانده است، بیشتر آثار هنری از میان رفته و از نشانه های عظمت و رونق آن دوران به جز مساجد چیزی نمانده است. مسجد سیدی عقبه قیروان را به سال 50ه.ق/670م بنا کرده اند و از آن پس هفت بار تجدید بنا شده است. قسمت اعظم بنای فعلی از سال 224ه.ق/838م به جاست.
رواق های این مسجد که طاق های گرد دارد بر صدها ستون کورنتی استوار است که از خرابه های کارتاژ گرفته اند. منبر آن شاهکار منبت کاری و محراب اش نمونه بدیعی از ترکیب سنگ سماق و کاشی است. مناره بزرگ و چهارگوش مسجد، که قدیم ترین مناره جهان به شمار است. نمونه ای از شیوه شامی است که همه مناره های مغرب اسلامی را به سبک آن ساخته اند. به برکت این مسجد، قیروان چهارمین شهر مقدس اسلام و یکی از چهار در بهشت شده است، مسجد های فاس، مراکش، تونس و طرابلس به شکوه چندان کم از آن نیستند.
در قاهره مساجد بزرگ فراوان بود و هنوز سیصد مسجد قدیمی در این پایتخت زیبا به جاست، که از همه معروف تر مسجد عمرو بن عاص است که به سال 218.ق/642م بنیاد گرفته و در قرن دهم تجدید بنا شده و از ساختمان قدیم آن، جز ستون های کورنتیی که اعراب از ویرانه های رومی و بیزانسی آورده اند، چیزی به جا نیست.
مسجد ابن طولون 265ه.ق/878م شکل قدیمی و نقش های اصلی خود را محفوظ داشته است. صحن وسیع مسجد با دیواری که بالکن های متعدد دارد محصور شده است، طاق های ضربی مسجد از همه طاق های این شیوه در مصر هست، قدیم تر است. البته باید طاق های نیلسنج را که در جزیره نزدیک قاهره به پاست و برای اندازه گرفتن طغیان آب ساخته اند استثنا کنیم. شاید این سبک طاق از سبک گوتیک اروپا، از راه سیسیل و نورماندی، به مصر رسیده باشد.
در مناره زیگورات شکل مسجد و بر گنبد بالای قبر ابن طولون طاق های نعلی بنا شده است نمونه ای از معماری اسلامی که به دل چسبی دیگر آثار هنری آن نیست. گویند ابن طولون می خواست طاق ها را بر روی سیصد ستون استوار کند و چون معلوم شد این مقدار ستون را می باید از بناهای رومی و مسیحی به دست آورد بگفت طاق ها را بر ستون های ضخیم آجری بر آوردند.
شاید این سبک طاق نیز از شیوه معماری مسجد گوتیک مایه گرفته باشد. درباره اختصاصات معماری مسجد این نکته را هم بگوییم که بعضی از پنجره های آن را با شیشه الوان و بعضی را با شبکه های سنگی به شکل گل یا ستاره یا اشکال هندسی ساخته اند و تاریخ آن به طور دقیق معلوم نیست.
مابین سال های 359 و 362ه.ق/970 و 972 م، مسجد جامع الازهر به وسیله جوهر صقلی بنیاد گرفت. وی یک غلام مسیحی زاده نو مسلمان بود و سپاه فاطمیان به سرداری او مصر را گشود. هنوز بعضی از قسمت های اصلی بنا به جاست، در آنجا نیز طاق های ضربی هست که بر 380 ستون از سنگ مرمر و خاره و سماق استوار است.
مسجد الحاک بامرالله را از سنگ ساخته اند و قسمت اعظم آن هنوز برجاست، اما در اینجا نماز برپا نمی شود. از نقش های بدیع این مسجد که به سبک عربی گچ بری شده و از خطوط زیبای کوفی ای که بر کتیبه ها نوشته اند، می توان دریافت که در قرون وسطی چه جلایی داشته است. این مسجدها، که اکنون به شکل قلعه می نمایند و در حقیقت قلعه نیز بوده اند، نقوش برجسته و نوشته ها و معرق ها و محراب های مزین به عاج و مرمر و چوب داشته اند و با قندیل ها، که اکنون جزو آثار هنری موزه هاست تزئین یافته اند. تنها مسجد ابن طولون 18هزار قندیل داشت که غالب آن با شیشه میناکاری الوان ساخته شده بود.
هنرهای ظریف در آفریقای اسلامی رواج داشت و مسلمانان با صبر و دقت مخصوص خویش بدان مشغول بودند. در مسجدهای قیروان کاشی براق هست. ناصرخسرو که در 442ه.ق/1050م قاهره را دیده است، در وصف سفال آن گوید: «چنان لطیف و شفاف، که دست چون بر بیرون نهند باز اندرون بتوان دید». آبگینه مصری و شامی همه ظرافت دوران قدیم را محفوظ داشته بود. در موره ونیز و فلورانس و لوور از بلور سنگ دوران فاطمیان ظرف ها هست. منبت کاران با نقش های بدیعی که بر در مساجد، منابر، محراب ها و پنجره های می زدند، مایه تمتع خاطره ها می شدند.
کتابخانه خلیفه در قاهره، به دوران الحاک بالله صدهزار و به دوران مستنصر دویست هزار جلد کتاب داشت. به گفته تاریخ نویسان کتاب ها را به محققان بلاعوض عاریه می داده اند.
به سال 379ه.ق/988 م، یعقوب بن قلیس وزیر، عزیز خلیفه را وادار کرد تا خرج تعلیم 35 شاگرد را در جامع الازهر بپردازد و بدین سان قدیمی ترین دانشگاه جهان به وجود آمد. وقتی این مدرسه بزرگ شد و وسعت گرفت، طالبان علم از همه جهان اسلام رو به سوی آن کردند درست چون دانشگاه پاریس که یکصد سال بعد مرجع همه دانشجویان اروپا شده بود. از همین زمان خلفا و ویزان و مردم ثروتمند برای تعلیم رایگان طالب هزینه تحصیلی می دادند تا به دوران ما که تعداد طلاب آن به 10هزار و شمار استادان به 300 رسیده است.
از جمله مناظره جالب برای جهانگردان منظره اجتماع دانشجویان است که در ایوان های این مسجد هزارساله، هر گروه در یک نیم دایره، کنار ستونی، جلو یکی از علما نشسته اند. علمای معروف از اقطار اسلام به جامع الازهر می آمدند، تا طالبان علم را نحو، علم بلاغت، ریاضیات ، عروش، منطق، الهیات، حدیث، تفسیر قرآن و فقه آموزند.
شاگردان در برابر آموزشی که دریافت می کردند چیزی نمی پرداختند و استادان نیز مقرری نمی گرفتند چون دانشگاه جامعه الازهر به کمک دولت و بخشش متمکنان تکیه داشت، به تدریج در کار دین سخت گیر شد، علمای جامع الازهر در انحطاط ادبیا تو فلسفه و علوم دوران فا طمیان موثر بودند بدین جهت به دوران این خاندان شاعر بزرگ پا نگرفت.
منبع: کتاب مساجد در تمدن اسلامی